VVD’ers willen alles liever dan Paars
Wednesday 7 July 2010, door Patrick van Schie
Want het electoraat is nu veel rechtser dan in de tijd van het eerste paarse kabinet. In de VVD is het animo voor Paars Plus nog altijd gering, maar het besef van onvermijdelijkheid groeit ook. Enkele invloedrijke VVD’ers denken hardop na.
PIETER VAN OS
Den Haag, 3 juli.
Het is niet eenvoudig een VVD’er te vinden die er echt zin in heeft: een coalitie van VVD, PvdA, D66 en GroenLinks, het zogenoemde Paars Plus.
Zelfs partijgenoten die in de jaren negentig enthousiaste voorstanders waren van een paars kabinet, voelen er nu weinig voor. Neem Frank de Grave, de Amsterdammer die bewindspersoon was in beide paarse kabinetten. Hij vindt Paars nu ongepast omdat de verkiezingen hebben laten zien dat het electoraat naar rechts is opgeschoven. De Grave: „Dan moet je niet aankomen met het meest linkse kabinet sinds Den Uyl.”
Patrick van Schie, de directeur van het wetenschappelijk instituut van de VVD, zegt zelfs nog wel een paar coalities te weten die hij verkiest boven de variant die informateur Herman Tjeenk Willink vandaag verder verkent.
Onder VVD’ers keert dezelfde waarschuwing telkens terug: in de paarse kabinetten van de jaren negentig vond de VVD twee partijen ter linkerzijde in de coalitie, in Paars Plus vinden ze er drie. En zelfs met slechts die twee linkse partijen, in de jaren negentig, was het enthousiasme aanvankelijk laag. „Menig VVD’er hield zijn hart vast”, schreef toenmalige medewerker van het wetenschappelijk bureau van de VVD Gerry van der List in 1997 in het boekje Paars in Perspectief. Natuurlijk, vreugdevolle opwinding bestond over de gedachte dat het CDA eens níét zou regeren, zeker nadat de christen-democraten in het tweede Kabinet-Lubbers wel erg nadrukkelijk hadden laten zien dat zij de baas waren en niet de liberalen. Toch overheerste de angst dat regeren met de traditionele vijand PvdA veel VVD-kiezers in de handen van het CDA zou spelen.
Dat bleek mee te vallen. Bij de verkiezingen na vier jaar Paars, won de VVD vier zetels. Het CDA verloor er vijf. De huidige directeur van het wetenschappelijk bureau legt uit dat het „pas misging” tijdens Paars II. Tijdens Paars I wist partijleider Bolkestein vanuit de Kamer de VVD een eigen geluid te laten behouden, door het kabinet voortdurend vanaf rechts te bestoken met kritiek en voorstellen. „Maar Hans Dijkstal, toen partijleider, kon dat niet”, zegt Van Schie. Hij liet de VVD samenvallen met het kabinet. Pim Fortuyn stond op en de rest van het verhaal is bekend.” Van Schie geeft een analyse die breed leeft in de partij: Paars II heeft de concurrentie op rechts gebaard.
Maar kan het nu niet weer verlopen zoals in dat eerste, succesvolle paarse kabinet? Van Schie wijst op enkele grote verschillen met toen. De situatie van de overheidsfinanciën: destijds groeide de economie en de overheidsinkomsten, nu staat de politiek voor een miljardenbezuiniging. Ten tweede moet de VVD nu ook de premier leveren, wat het niet eenvoudiger maakt afstand te bewaren tussen partij en kabinet. Ten derde bestond destijds geen succesvolle concurrent op de rechtervleugel, zoals de PVV. Tot slot doet nu ook GroenLinks mee, weer een extra linkse partij. . „Vooral op GroenLinks zijn onze kiezers niet dol”, aldus Van Schie.
Bas Eenhoorn, oud-partijvoorzitter en een van de weinige VVD’ers die al sinds de verkiezingsuitslag van 9 juni „wel heil” ziet in hernieuwde paarse samenwerking, bekijkt het minder somber. Natuurlijk moet de partij „duidelijke voorwaarden” stellen aan deelname aan Paars Plus, maar de andere partijen zijn volgens hem minder links dan destijds. „Het hele politieke spectrum is naar rechts opgeschoven.” Destijds, zo memoreert Eenhoorn, waren Dijkstal en GroenLinks-leider Paul Rosenmöller dikke vrienden, maar samenwerking in een kabinet was volstrekt ondenkbaar. Nu zou dat prima kunnen, zegt Eenhoorn.
Dat is waar, zegt oud-partijleider Ed Nijpels, maar de afstand met de PvdA is daarentegen weer gegroeid. In de jaren negentig sloeg de PvdA de zogenoemde Derde Weg in, gemodelleerd naar New Labour van Tony Blair. De gedachte destijds: de vrije markt is een geschikt middel om niet alleen het eigen belang te dienen maar ook sociaal-democratische ideeën te verwezenlijken. De kredietcrisis maakte daaraan een einde. Nijpels: „En nu zoekt de PvdA weer haar linkse wortels”. Nijpels wijst op de afhankelijkheidspositie van zijn partij ten opzichte van de PvdA. Hoe vervelend ook, zegt hij, als de VVD niet de oppositie in wil, is regeren met de PvdA onvermijdelijk. „Dat is heel anders dan in de jaren negentig, toen de VVD altijd kon schermen met een kabinet mét het CDA en zonder de PvdA.”
Nijpels merkt dat het animo onder zijn partijgenoten voor een paarsig kabinet momenteel „veel lager” is dan destijds, in de jaren negentig. „Iedereen wil liever een oranje kabinet, door het midden, met PvdA en CDA.”
Maar zo’n kabinet lijkt ver weg, zegt Nijpels, die begin jaren tachtig met het CDA een regeerakkoord uitonderhandelde. „Ik heb in die jaren geleerd dat CDA en PvdA nooit uit liefde gezamenlijk zullen regeren. Dat doen ze alleen uit pure noodzaak.” Dat biedt ook voordelen: omdat de antipathie tussen PvdA- en CDA-politici nu weer torenhoog is, verwacht Nijpels dat de PvdA-leiding bereid zal zijn een hoge prijs te betalen voor een door hen gewenste coalitie van Paars Plus. „Ondanks het gesomber, zou het allemaal nog wel eens mooi voor ons kunnen uitpakken.”
